Temmen van de Feeks, William Shakespeare

liefde tussen beul en slachtoffer: synopsis

De zakenman Baptista Minola heeft twee dochters; de bekoorlijke Bianca en de brutale Katharina. Katharina is de schrik van elke man, een feeks, die met woorden en daden tegen iedere man is opgewassen. Iedereen om haar heen weet ze angst in te boezemen. Door de jaren heen heeft ze een afschrikwekkende reputatie opgebouwd. Geen man wil met haar trouwen. Haar zus Bianca daarentegen heeft aanbidders bij de vleet. Zij is gehoorzaam en voegt zich zonder tegensputteren naar de eisen van haar vader. Baptista heeft echter beslist, dat niemand Bianca trouwt, voordat er voor Katharina een echtgenoot is gevonden. Wonder boven wonder verschijnt deze. Hij heet Petruchio en is buitengewoon geïnteresseerd in de bruidschat die Katharina mee zal brengen.

Voordat Petruchio echter ten tonele verschijnt, zien we hoe de aanbidders van Bianca in haar ban zijn geraakt. Omdat er voor Katharina nog geen echtgenoot is gevonden, zoeken ze hun toevlucht tot een listig plan. Voor zijn dochters zoekt Baptista leraren, ten behoeve van hun opvoeding. Lucentio, een man van hogere komaf en net gearriveerd in Padua, wisselt van sociale status met zijn dienstknecht Tranio die als Lucentio diens honeurs waarneemt. Intussen verschaft de echte Lucentio zich, verkleed als leraar Latijn Cambio, toegang tot Bianca. Hetzelfde doet een andere aanbidder, Hortensio, die de valse identiteit van de muziekleraar Litio aanneemt. De oude Gremio, de derde aanbidder van Bianca, laat zich door Hortensio misleiden. Gremio is een bekende van Baptista en beveelt de verklede Hortensio als leraar aan. Daarmee denkt hij in de gunst te komen bij Baptista en zijn kans op de hand van Bianca te vergroten.

Alle aanbidders vertrekken gezamenlijk naar het huis van Baptista. Met Petruchio hebben ze dan inmiddels kennisgemaakt en zijn bereidwilligheid om met Katharina te trouwen, heeft voor de anderen de deur naar Bianca geopend. Ten huize van Baptista stellen alle aanbidders zich voor en worden de huwelijksonderhandelingen gevoerd. Vanaf dat moment splitst het verhaal zich in tweeën: het verhaal van Bianca en haar vrijers, en dat van Katharina en Petruchio. De onderhandelingen om Bianca worden gewonnen door de als Lucentio verklede Tranio, die Baptista een onwaarschijnlijk hoge bruidschat biedt. Zijn opponent Gremio speelt hij met gemak uit. Baptista die alleen geïnteresseerd is in een maximale bruidschat, geeft zijn toestemming voor het huwelijk. Niet wetend dat hij is misleid om de echte Lucentio in de gelegenheid te stellen Bianca te versieren en in het geheim te trouwen.

Intussen zijn de als leraren verklede Hortensio en Lucentio begonnen met het onderrichten van Bianca. Lucentio krijgt de voorkeur van Bianca en hij begint met haar een affaire. Als Hortensio hier achter komt, zweert hij diep gekrenkt Bianca af en vertrekt om te trouwen met een weduwe van wie hij niet houdt, maar die al jaren op hem wacht. Tranio zet nu het clandestiene huwelijk van Bianca en Lucentio op touw. Mede door de fanatieke hulp van Lucentio’s tweede bediende, Biondello, worden de twee geliefden naar de kerk gebracht, waar zij in het huwelijk treden.

Hoe anders gaat het eraan toe in het verhaal van Petruchio en Katharina. In een mum van tijd krijgt Petruchio van vader Baptista toestemming om Katharina te ontmoeten. Nog voor Petruchio haar heeft gezien, weet hij hoe hij haar zal veroveren. In hun eerste confrontatie blijken de twee gewaagd aan elkaar. Katharina verwerpt zijn aanzoek, maar Petruchio verklaart haar de liefde, dwars tegen haar vurige verzet in: ‘Ik zal met je trouwen, want ik ben geboren om jou te temmen’.

Maar op de dag van het huwelijk verschijnt Petruchio te laat en als hij dan eindelijk toch komt, is hij uitgedost als het absoluut tegenovergestelde van een bruidegom. In de kerk schendt hij brutaal het huwelijkritueel, hij weigert samen met het gezelschap feest te vieren en sleept Katharina mee naar zijn huis. Petruchio’s huis is een onleefbare, barre wereld. Onder deze omstandigheden, hoopt hij Katharina te temmen door haar iedere behoefte aan geciviliseerde onbelangrijkheden te ontnemen. Zo ontneemt hij haar iedere mogelijkheid een feeks te zijn; ze bidt, smeekt, onderhandelt, en probeert verwoed aan haar feeksheid vast te houden. Petruchio gaat dwars tegen haar in. In zijn universum is alles zoals híj wil dat het is. Hij besluit terug te gaan naar het huis van Baptista, om daar te laten zien dat Petruchio en Katharina, ook als ze geen mooie feestkleren aan hebben, even veel waard zijn als de anderen. Op het moment dat hij haar dwingt de zon de maan te noemen, breekt zij. Ze lijkt zich te realiseren dat er geen weg terug is. Doorgaan met Petruchio is de enige weg. Hij is de man die haar doet inzien dat haar hart niet zal breken als ze haar feeks-masker afwerpt en toegeeft dat er maar één ding is dat ze wil: de liefde van een man, een échte man, Petruchio.

Petruchio en Katharina ontmoeten op weg naar Baptista Vincentio, de vader van Lucentio, en nemen hem mee naar Padua. Daar blijken de knechts van Lucentio helemaal in hun rollenspel op te gaan. Als vader Vincentio ontdekt dat het uitschot de macht en het kapitaal heeft geconfisceerd, ontbrandt hij in woede en herstelt de oude orde met harde hand. In het tumult komen Lucentio en Bianca terug van de kerk en zien maar één mogelijkheid: hun vaders vergeving vragen voor het illegaal gesloten huwelijk. Zo geschiede het; de knechten worden de zondebokken, en alles lijkt goed.

Maar dat is schijn. Petruchio en Katharina distantiëren zich van het ‘gedoe’ en trouwen met elkaar in hun eerste kus. Zij hebben in hun meedogenloze confrontatie elkaar écht leren kennen. De maskerade van Bianca en Lucentio blijkt niet tot een werkelijke kennismaking te hebben geleid. Als de mannen bij elkaar zitten en elkaar proberen af te troeven met het gezag dat ze over hun vrouw hebben, wordt er een weddenschap gesloten. Niemand gelooft dat Katharina het bevel van Petruchio op zal volgen, maar tot ieders verbazing is het juist Bianca die weigert naar haar man te luisteren. Katharina verschijnt, en houdt een bevlogen monoloog over de onderwerping van de vrouw aan de man. Voor de anderen lijkt dat een wonder, maar wellicht heeft Katharina voor zichzelf het ultieme bereikt.

William Shakespeare

 

Regiseur Ivo van Hove over: Het temmen van de feeks
Padua, waar Het Temmen van de Feeks zich afspeelt, wordt omschreven als “de behaaglijke tuin van het verheven Italië”. Hier komen jonge mannen, op de rand van de volwassenheid, de deugdzaamheid studeren om zo het geluk te leren kennen. Padua als tempel van de renaissance, als een oase van cultuur om zich voor te bereiden op een evenwichtig en dus gelukkig leven. Een leven dat geregeld is volgens wetten en regels die iedereen onderschrijft. Een leven waarin zonen in de voetsporen van hun vaders treden en dochters de rol van hun moeders overnemen. Stabiliteit is de norm en de weg naar het geluk.

De andere weg die naar het geluk leidt is geld. Rijkdom is bepalend voor de status die men krijgt toebedeeld en status geeft macht. Als Baptista een afweging moet maken tussen twee huwelijkskandidaten voor zijn jongste dochter speelt het fortuin van de respectievelijke vaders een doorslaggevende rol. Baptista is een handelaar, die relaties meet langs de lat van het kapitalisme. Alle vaders blijken handelaars te zijn. Wie het meeste geld heeft vergaard, wordt als de machtigste man van de stad aanzien. Wie geld heeft, kan zich permitteren werknemers, knechten, in dienst te hebben. Ook tussen deze knechten is een rangorde. Beloning hangt af van prestaties. In Padua wordt de samenleving door economische principes bepaald. Vanzelfsprekend vertoont dit toonbeeld van perfectie barsten. De zonen willen de wet door hun vader opgelegd ontvluchten en de dochters wensen niet alleen moeders maar ook vrouwen te zijn. De werknemers willen ook wel eens werkgevers zijn. Daarvoor is een oplossing bedacht: het carnaval.

Eén keer per jaar mag iedereen zijn diepste wensen botvieren. Tijdens het carnaval is de gewone man koning. Iedereen verkleedt zich om iemand te worden die hij altijd al had willen zijn. Alle wetten worden op zijn kop gezet. Voor korte tijd is totale chaos toegestaan, wordt er gezopen en gevreten. Carnaval is een feestelijke explosie van zinnelijke energie, van de hunkering naar een beter leven. Maar dat alles slechts voor een paar dagen. Daarna wordt iedereen geacht zich volgens de wetten van de samenleving te gedragen. Een samenleving bepaald door vaders en economie.

In dit maatschappelijk bolwerk gebeurt “een wonder”. De laatste zin van het stuk is: “Het is een wonder dat ze zich zo liet temmen.” Wat is dat wonder? Het wonder is dat twee mensen die ogenschijnlijk niet samen passen een unieke relatie tot stand brengen. Katharina is de oudste dochter van Baptista en wordt gezien als een feeks, een vrouw die haar mondje roert en niet zomaar klakkeloos gehoorzaam is. Baptista is weduwnaar en verwacht van zijn dochters dat die de rol van de moeder overnemen. Bianca, de jongste dochter, gedraagt zich voorbeeldig en is voor de vader een ideale dochter. Katharina voelt zich niet geliefd, bijt van zich af en is voor de vader het zwarte schaap van de familie. Haar feeksgedrag is een reactie op het gebrek aan aandacht van haar vader en daarmee van alle mannen, terwijl Bianca geliefd is door de vader en door alle andere mannen. Het gemis aan liefde zet Katharina om in negatieve energie, waardoor ze nog meer mensen van zich afstoot.

Petruchio is een weeskind geworden. Zijn moeder is al lang dood en sinds kort is ook zijn vader Antonio, een welgestelde zakenman, overleden. Hij heeft een wereldreis gemaakt op zoek naar het geluk. Hij denkt het te vinden in een huwelijk met een vrouw van rijke afkomst. Maar diep in hem is er de hunkering naar een vrouw die alles doet wat hij wil, waarmee hij totaal één kan worden. Dit is niet zomaar een gril, dit is een levensnoodzakelijk gemis. Als hij Katharina ontmoet en zij hem afwijst ontbrandt een vulkanische strijd. Hij vecht voor zijn leven en zij wil niet meer gekwetst worden door wie dan ook. In drie opeenvolgende liefdesverklaringen maakt hij haar duidelijk dat hij weet dat ze niet is zoals ze zich voordoet. “Mij was gezegd dat u grof, afstandelijk en chagrijnig was. Maar nu zie ik dat deze reputatie een leugen was. Want u bent beminnelijk, vrolijk, bijzonder hoffelijk, traag van tong, maar zoet als de bloemen van de lente,” fluistert hij haar toe.

Als hij haar meeneemt naar zijn huis op het platteland, ver weg van de stad, ver weg van de maatschappij met zijn stringente regels komt “het wonder” tot stand. In het huis van Petruchio is het ijskoud. De knechten worden voortdurend geslagen en lijken zelf een bende woestelingen. In deze barbaarse wereld wordt de liefde tussen Petrucchio en Katharina geboren, een liefde tussen een beul en zijn slachtoffer, tussen meester en knecht. Een liefde die alle grenzen overschrijdt, waarin zij de beul in hem aanwakkert en hij haar lichaam pijnigt door haar geen voedsel te geven. Hij pijnigt haar smaak en haar gedachten. Door alles kapot te maken wordt iets nieuws gecreëerd: een relatie waarin ze totaal gelijk zijn. Als Petruchio beweert dat de zon eigenlijk de maan is, wat obligate onzin is, bezwijkt Katharina en zegt ze: “Laten we verder gaan, nu we zo ver zijn gekomen, en het is de maan, of de zon, of wat u maar wilt. En als u het een kaars wilt noemen, dan zal dat het voortaan voor mij ook zijn.” Katharina heeft een man gevonden, de enige mogelijke in haar leven. Petruchio heeft een vrouw gevonden, de enig mogelijke in zijn leven. “Een wonder”, zo vinden alle inwoners van Padua.

Maar Het Temmen van de Feeks is geen liefdesdrama, het is een stuk met onverholen kritiek op de samenleving. Padua is een stad waarin geen enkele visie op de toekomst wordt ontwikkeld. Padua profileert zich als een toonbeeld van tolerantie, een stad met een rijk universitair leven, met een hoge cultuur. Het blijken allemaal moderne marketingtechnieken avant la lettre. Padua heeft de drang van de mensen naar anarchie, naar een fundamenteel ander en beter leven gekanaliseerd. Onder het masker van de tolerantie en de civilisatie is Padua een gewetenloze samenleving waarin het doel de middelen heiligt. Het doel is economisch gewin en het middel is het jaarlijks carnaval, waarin iedereen zijn droom van een ander en beter leven kan uitleven. Het verhaal van Petruchio en Katharina legt bloot dat de mens zichzelf en de anderen in zijn ware aard moet erkennen en respecteren om tot een echte harmonische samenleving te komen. De relatie tussen Petruchio en Katharina is totaal onwaarschijnlijk. Toch trouwen ze. Hun kus is bewijs van een totale, diepe verbondenheid. Ze hebben het leven in zijn volle waarheid omhelsd, in alle lelijkheid, ruwheid, subversie. Voor hen is het leven altijd carnaval. Het leven is anarchie. De normen en waarden die in Padua gelden zijn er louter om economische belangen veilig te stellen. Het is een wereld van bezitters zonder idealen. Het is een wereld waar kinderen hun ouders gehoorzaam zijn.

“Kom, Kate, laten we hier gaan staan en de afloop van deze ruzie bekijken,” zegt Petruchio in het begin van het laatste bedrijf. Voor hun en onze ogen ontrolt zich een beeld van hoe het er aan toegaat in Padua. We zijn hoe Lucentio en Bianca een liefdeloos huwelijk aangaan om te voldoen aan de verwachtingen van hun vaders, de regels van hun stad, hun samenleving. Het huwelijk dat clandestien was afsloten, wordt door de vaders van het koppel gelegaliseerd. We zien hoe een schoolmeester, die beroepsmatig voor opvoeding zou moeten zorgen, een fradeur en profiteur is geworden. Wat kan je verwachten van kinderen die in deze sfeer opgroeien? Koste wat het kost wordt het fragiele evenwicht in Padua overeind gehouden. Katharina en Petruchio hebben gebroken met deze maatschappij. In het laatste bedrijf lijken ze niet meer te spreken, alleen nog te kussen.

 

back to HeXX-page